MS en voeding en leefstijl

Zelf aan het roer voor meer energie en betere kwaliteit van leven

In de spreekkamer vragen veel mensen met MS: “Wat kan ik zelf doen?” Naast medicatie groeit de aandacht voor leefstijl. Voeding, beweging, slaap en mentale gezondheid spelen allemaal een rol in hoe iemand zich voelt in het dagelijks leven met MS. Het is belangrijk om daarbij realistisch te blijven. Er bestaat op dit moment geen dieet dat MS kan genezen of het ziekteverloop aantoonbaar stopt. Wel laten studies zien dat leefstijl invloed kan hebben op symptomen, energie, algehele gezondheid en kwaliteit van leven.1[1.1] Als MS-verpleegkundige kun je patiënten helpen om onderbouwde keuzes te maken en hen beschermen tegen onrealistische claims die online circuleren.

Voeding: wat weten we wél?

Er wordt veel onderzoek gedaan naar voeding bij MS. Tot nu toe is er geen specifiek dieet bewezen dat MS-symptomen direct vermindert, maar er zijn wel aanwijzingen dat bepaalde voedingspatronen voordelen kunnen hebben.¹

Het mediterrane dieet is momenteel een van de veelbelovendste voedingspatronen bij MS.² Dit voedingspatroon bestaat uit:

veel groenten en fruit
volkorenproducten
peulvruchten en noten
vis en gezonde vetten (zoals olijfolie)
weinig ultrabewerkt voedsel en rood vlees

In de praktijk ervaren sommige patiënten hiermee meer energie en minder vermoeidheid.¹

Patiënten vragen soms naar extreme diëten, zoals ketogeen of eliminatiediëten. Leg uit dat deze nog onvoldoende onderzocht zijn bij MS.

Nieuw inzicht: de darm-brein connectie

Een onderwerp dat de afgelopen jaren meer aandacht heeft gekregen is de rol van het darmmicrobioom. Dit microbioom bestaat uit triljoenen bacteriën, virussen en schimmels in onze darmen die het immuunsysteem beïnvloeden. Onderzoek laat zien dat de darmflora van mensen met MS anders kan zijn dan die van gezonde mensen.^3,4

Wat betekent dit voor de praktijk?

Voeding heeft een belangrijke invloed op de samenstelling van het microbioom.⁴
Het microbioom beïnvloedt het immuunsysteem en mogelijk ook ziekteactiviteit.^3,4
In de toekomst verwachten onderzoekers meer gepersonaliseerde voedingsadviezen en mogelijk behandelingen met specifieke bacteriën (symbiotica).⁴

Voor nu betekent dit vooral dat een gezond voedingspatroon belangrijk is als basis voor een gezond immuunsysteem.⁴

Leefstijl: meer dan alleen voeding

Leefstijl bij MS gaat breder dan voeding. Beweging, slaap, stress en mentale gezondheid kunnen allemaal een rol spelen.¹ Regelmatige lichaamsbeweging kan helpen om klachten zoals vermoeidheid, mobiliteitsproblemen en pijn te verminderen.¹Het is niet zeker of bewegen het ziekteproces zelf beïnvloedt, maar het draagt wel bij aan de algemene gezondheid en het dagelijks functioneren.¹

Het doel van lichaamsbeweging en revalidatie is patiënten te helpen actief te blijven, zelfstandig te functioneren en hun kwaliteit van leven te behouden.¹ Daarbij hoort ook aandacht voor:

mentale gezondheid¹
cognitieve klachten¹
deelname aan werk en maatschappij⁵
ondersteuning vanuit het netwerk rondom de patiënt^1,5

Deze bredere benadering wordt vaak omschreven als een ‘Community of Care’, waarin patiënt, zorgverleners en omgeving samenwerken aan gezondheid en welzijn.^6,7

Beweging: een belangrijk onderdeel van MS-zorg

Beweging speelt een belangrijke rol bij het verminderen van klachten en bij het functioneren van mensen met MS.^1,8Bewegen helpt onder andere bij:

conditie en spierkracht^1,8
balans en mobiliteit^1,8
vermoeidheid^1,8
algemeen welzijn^1,8

Het grote voordeel: bewegen is veilig, goedkoop en heeft nauwelijks bijwerkingen. Daarom wordt het steeds vaker gezien als een vast onderdeel van goede MS-zorg.

Stoppen met roken

Roken heeft een aantoonbaar negatieve invloed op MS¹⁰. Onderzoek laat zien dat roken:

het risico op het ontwikkelen van MS verhoogt¹⁰
kan bijdragen aan snellere ziekteprogressie¹⁰
de effectiviteit van behandelingen kan verminderen¹⁰

Daarom is stoppen met roken een belangrijk leefstijladvies voor mensen met MS.¹⁰ Wanneer patiënten roken, kun je dit onderwerp actief bespreken en zo nodig verwijzen naar een stoppen-met-roken programma of begeleiding via de huisarts.

Nieuwe technologie: Virtual Reality in revalidatie

Een interessante ontwikkeling binnen MS-revalidatie is het gebruik van virtual reality (VR). Met VR-technologie kunnen patiënten thuis oefeningen doen voor bijvoorbeeld balans en mobiliteit (zoals met een balansbord dat op een spelcomputer werkt). Onderzoek laat zien dat dit de revalidatie kan ondersteunen en de balans kan verbeteren.⁸

Het voordeel van deze technologie is dat patiënten:

vaker kunnen oefenen
minder afhankelijk zijn van fysieke afspraken
meer regie krijgen over hun eigen herstel

Digitale technologie wordt steeds vaker ingezet voor monitoring en ondersteuning van revalidatie bij MS-klachten.⁸

Praktisch hulpmiddel: Leefstijlprogramma ‘Leef! met MS’

Voor patiënten die actief met hun leefstijl aan de slag willen, kun je verwijzen naar het programma “Leef! met MS” van Voeding Leeft, in samenwerking met het Nationaal MS Fonds.¹¹In dit programma werken deelnemers gedurende 24 maanden aan vier leefstijlthema’s:

voeding
beweging
ontspanning
slaap

De eerste zes maanden krijgen deelnemers intensieve begeleiding, daarna volgen 18 maanden inspiratiesessies en ondersteuning.¹¹ Binnen dit programma leren deelnemers onder andere eten volgens het mediterrane voedingspatroon.¹¹

Wat bespreek je als MS-verpleegkundige?

Wanneer patiënten vragen naar leefstijl, kun je het gesprek structureren rond een paar kernpunten:

Bespreek bijvoorbeeld:

wat patiënten zelf al doen op het gebied van voeding en beweging
vermoeidheid, slaap en stress
eventuele vragen over diëten die zij online hebben gezien

Ook kun je patiënten doorverwijzen naar:

diëtist: bij voedingsvragen of specifieke dieetwensen
gewichtsconsulent: bij overgewicht of moeite met gezond eten
leefstijlcoach: voor begeleiding bij gedragsverandering
fysiotherapeut: bij bewegen of mobiliteit

Veel patiënten ervaren het positief wanneer zij concrete handvatten krijgen om zelf invloed uit te oefenen op hun gezondheid.¹ Door tijdig door te verwijzen kunnen zij gerichte ondersteuning krijgen bij het aanpassen van hun leefstijl.

Wat noteer je in het dossier?

Neem leefstijl ook mee in het dossier en eventueel in het multidisciplinair overleg. Denk hierbij aan:

vragen van patiënten over voeding of diëten
vermoeidheid of energieproblemen
beweegpatroon en fysieke belastbaarheid
eventuele verwijzingen naar diëtist of leefstijlprogramma

Dit helpt om leefstijl onderdeel te maken van de brede, multidisciplinaire MS-zorg.

Kort samengevat voor jouw praktijk

Als MS-verpleegkundige kun je patiënten helpen door:

realistische informatie te geven over voeding en diëten
leefstijl actief te bespreken tijdens consulten
beweging, slaap en mentale gezondheid mee te nemen
patiënten te verwijzen naar betrouwbare programma’s zoals Leef! met MS

Leefstijl vervangt medicatie niet, maar kan wel een belangrijke rol spelen in hoe patiënten hun leven met MS ervaren.

^Referenties
^{1. Nauta, I. M., Loughlin, K., Gravesteijn, A. S., van Wegen, J., Heijenbrok, R., van Kempen, Z., van Oosten, B., Strijbis, E., Wieske, N., Coles, E., Killestein, J., Uitdehaag, B., & de Jong, B. A. (2025). A multi-domain lifestyle intervention in multiple sclerosis: A longitudinal observational study. Journal of Neurology, 272, 476.}^{https://doi.org/10.1007/s00415-025-13196-9}
^{2. Katz Sand, I., Levy, S., Fitzgerald, K., Sorets, T., & Sumowski, J. F. (2023). Mediterranean diet is linked to less objective disability in multiple sclerosis. Multiple Sclerosis Journal, 29(2), 248–260.}^{https://doi.org/10.1177/13524585221127414}
^{3. Zhou, X., Baumann, R., Gao, X., Mendoza, M., Singh, S., Katz Sand, I., Baranzini, S. E., & iMSMS Consortium. (2022). Gut microbiome of multiple sclerosis patients and paired household healthy controls reveal associations with disease risk and course. Cell, 185(19), 3467–3486.e16.}^{https://doi.org/10.1016/j.cell.2022.08.021}
^{4. Turner, T.-A., Lehman, P., Ghimire, S., Shahi, S. K., & Mangalam, A. K. (2024). Game of microbes: The battle within – gut microbiota and multiple sclerosis. Gut Microbes, 16(1), 2387794.}^{https://doi.org/10.1080/19490976.2024.2387794}
^{5. Rieckmann, P., Centonze, D., Elovaara, I., Giovannoni, G., Havrdová, E., Kesselring, J., Kobelt, G., Langdon, D., Morrow, S. A., Oreja-Guevara, C., Bentzen, J., Björnsdóttir, G., Sastre-Garriga, J., & Vermersch, P. (2018). Unmet needs, burden of treatment, and patient engagement in multiple sclerosis: A combined perspective from the MS in the 21st Century steering group. Multiple Sclerosis and Related Disorders, 19, 153–160.}^{https://doi.org/10.1016/j.msard.2017.11.013}
^{6. Maguire, R., Deane-King, J., Fahy, A., Larkin, A., & Coote, S. (2023). An evaluation of the role of community care in meeting the needs of people with multiple sclerosis in Ireland. Multiple Sclerosis and Related Disorders, 69, 104419.}^{https://doi.org/10.1016/j.msard.2022.104419}
^{7. Drummond, B. (Host). (2026, februari). Rehabilitation in MS and the case for early intervention (Nr. 67) [Podcastaflevering]. In ECTRIMS Podcast. European Committee for Treatment and Research in Multiple Sclerosis.}^{https://ectrims.eu/podcast/episode-67-rehabilitation-in-ms-and-the-case-for-early-intervention/}
^{8. Duan, H., Jing, Y., Li, Y., Lian, Y., Li, J., & Li, Z. (2023). Rehabilitation treatment of multiple sclerosis. Frontiers in Immunology, 14, 1168821.}^{https://doi.org/10.3389/fimmu.2023.1168821}
^{9. Weggemans, R. M., Backx, F. J. G., Borghouts, L., Chinapaw, M., Hopman, M. T. E., Koster, A., Kremers, S., van Loon, L. J. C., May, A., Mosterd, A., van der Ploeg, H. P., Takken, T., Visser, M., Wendel-Vos, G. C. W., & de Geus, E. J. C. (2018). The 2017 Dutch Physical Activity Guidelines. International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity, 15, 58.}^{https://doi.org/10.1186/s12966-018-0661-9}
^{10. Rodgers, J., Friede, T., Vonberg, F. W., Constantinescu, C. S., Coles, A., Chataway, J., ... & Nicholas, R. (2022). The impact of smoking cessation on multiple sclerosis disease progression. Brain, 145(4), 1368–1378.}^{https://doi.org/10.1093/brain/awab385}
^{11. Nationaal MS Fonds. (z.d.). Leef! met MS.}^{https://nationaalmsfonds.nl/voor-mensen-met-ms/leef-met-ms/}

Bijwerking melden?